Słowniczek gwarowy

 

Postaw – osnowa  – nitki rozsnute na krośnie wzdłuż powstającej tkaniny, przez które przeciągany jest wątek.

 

Wotek – wątek – nici przeplatane z osnową w poprzek powstającej tkaniny.

 

Nowój – wałek osnowowy.

 

 Bijadła – bidło –  oprawa płochy do przybijania wątku.

 

 Płocha – grzebień w bijadle.

 

 Pónoze – podnóżki przymocowane do nicielnic, do ich podnoszenia i opuszczania.

 

 Cołnek – czółenko ruchoma część krosna, którą wprowadza się wątek pomiędzy rozsunięte nici osnowy.

 

 Gosztka – garstka, ilość lnu mieszcząca się w dłoni.

 

 Kitka – 31 gosztek.

 

 Paceśne – nici na cienkie płótno.

 

 Blechowanie – bielenie i zmiękczanie włókna lnianego.

 

Scotka – szczotka, czesadło, narzędzie do czesania lnu.

 

Motowoc , powez – sznurek lub powróz do związania, by się nici osnowy nie poplątały.

 

 Loska – wysokość motowidła.

 

Przedziuno, przedziunko –przędza,  nici zdjęte z motowidła.

 

Worznica –warznica  naczynie klepkowe do wyparzania tkanin.

 

Zdzierzgowanie – odrywanie główek lnu od łodygi.

 

Poska – pasek.

 

Torczyna, torka – krzew tarniny.

 

Wisinka – drzewko wiśniowe.

 

Czpiń – trzpień.

 

Płachta – szeroka tkanina powstała z dwóch zszytych wąskich kawałków.

 

Kobyłka – pojedynczy sznurek z oczkiem w nicielnicy, struna nicielnicowa.

 

 

prześwit

 

 

 

 

Jak złożyć stare krosna.

Dawniej na wsiach warsztaty tkackie znajdowały się w bardzo wielu chałupach. W gminie Bliżyn krosna wykonywane były z twardego drewna dębu lub buka przez miejscowych stolarzy. Składały się z  dwóch krośnic połączonych dwoma spunami, dwóch nicielnic zawieszonych na rączkach i z przymocowanych do nich pónozy. Osnowa przechodziła pomiędzy wałem nadawczym /nowojem/ a wałem odbiorczym, na który nawijana była tkanina. Napiętą osnowę utrzymywał prosty mechanizm blokujący. W nowoju był to kij natomiast wał z tkaniną trzymało urządzenie złożone z deseczki z otworami i listewki z kołeczkiem. Nici przechodziły przez dwie nicielnice i płochę umieszczoną w bijadle. Po przełożeniu każdej nitki wątku przybijano nim tkaninę. Bardzo precyzyjną pracą było zakładanie osnowy do krosien. Każda nitka musiała trafić w odpowiednią kobyłkę nicielnicy i szczelinę płochy. Nieparzyste nitki do jednej nicielnicy a parzyste do drugiej. Potem obie nitki wkładano do szczeliny między trzcinkami płochy. Jeśli gdzieś był błąd, tkanie było niemożliwe i całą pracę należało zaczynać od nowa. Przy przewlekaniu osnowy zwykle tkaczki sobie pomagały, łatwiej było zauważyć błąd i w porę go naprawić. Osnowę przywiązywano do tzw. płócienka, które nawinięte na wałek nie powodowało strat w niciach osnowy.

 

Czasami  można jeszcze znaleźć ludowe krosna. Aby nadawały się do tkania muszą posiadać wszystkie elementy.

domek tkaczki boki krosien

Boki krosien na których opiera się cała konstrukcja.

 

domek tkaczki części łączące boki krosien

Części łączące boki.

 

domek tkaczki kliny i kołeczki

Kliny i kołeczki.

 

domek tkaczki bidło

Elementy składające się na bidło. W bidle umieszczamy płochę czyli grzebień do przybijania wątku.

 

domek tkaczki bloczki do nicielnic

Bloczki do nicielnic.

 

domek tkaczki płocha i nicielnice

Płocha i nicielnice.

 

domek tkaczki oznakowanie krosien

Krosna składamy według znaków i symboli znajdujących się na drewnianych elementach.

 

domek tkaczki podnóżki

Podnóżki.

 

domek tkaczki wał osnowowy i tkaninowy

Wał osnowowy, na który nawiniemy nici na osnowę i tkaninowy do nawijania utkanego materiału.

 

domek tkaczki deska do siedzenia

Deska do siedzenia przy pracy na krośnie.

 

domek tkaczki czółenka

Czółenka.

 

domek tkaczki krosna przygotowane do pracy

Krosna przygotowane do pracy.

 

domek tkaczki blokada wału osnowowego

Blokada wału osnowowego.

 

domek tkaczki blokada wału tkaninowego

Blokada wału tkaninowego.

 

Len

Uprawa lnu na terenie regionu świętokrzyskiego była powszechna. Materiały fabryczne były tu mniej popularne, a ubiór prawie w całości wykonywano z samodziału.

Starsi mieszkańcy pamiętają jeszcze lniane ubranie do codziennego użytku i jego uciążliwość, gdy zmokło i sztywne potrafiło zetrzeć ciało do krwi i dobrodziejstwo w czasie upału. Chorego owijano w lniane prześcieradło, by len wyciągnął gorączkę. Lniana szmatka musiała znajdować się przy dziecku, gdy podawane było do chrztu.

Dawniej prawie w każdej chałupie znajdowały się krosna i len uprawiany był powszechnie. Uprzędziony na przęślicy lub kołowrotku, kraszony lub w naturalnym kolorze, tkany na krosnach był materiałem na portki, koszule i płachty. Dziewczęta nosiły lniane sukienki. Szarą nicią wyszywano stębnówki przy męskich koszulach. Z kraszonego na różne kolory wykonywano kapy, przykrycia na łóżka. Przez kombinację kolorów w osnowie i wątku wyrabiano wzory w kratkę. Pełne harmonii barwnej pasiaki zachwycają swoją urodą do dziś. Wąskie pasy (60 – 80 cm.) zszywano ręcznie, aby uzyskać szerokie płachty.

Chodniki ze szmatek wykonywano początkowo na osnowie lnianej, z czasem zastąpiły je łatwo dostępne i tanie fabryczne nici bawełniane. Chodniki powstawały z ubrań , których nie dało się już na nic innego przerobić. Szmatki na chodniki cięto przez cały rok. Tkano w czasie postu, starając się zdążyć przed świętami. Tkaczki wyrabiały pasiaste tkaniny, mierząc szerokie paski patykiem, a mniejsze licząc ilość nitek wątku. Derki na konia robiono z najgorszych szmat nie dobierając kolorów.

 

Koszula lniana, wyk. nieznany, Nowy Odrowążek

koszula lniana

 

Zapaska wełniana na osnowie lnianej, wyk. nieznany, Odrowążek

zapaska Odrowążek

 

Płachta lniana, dywon – wyk. Stefania Żak , Kopcie

dywon Stefania Żak

 

Chodnik  – wyk. Leokadia Okła, Nowy Odrowążek

chodnik Leokadia Okła